Home संस्कार श्रावणातील सण-उत्सव आणि प्रत्येक दिवसाचे वेगळे महत्व. यंदा ५९ दिवसांचा श्रावण

श्रावणातील सण-उत्सव आणि प्रत्येक दिवसाचे वेगळे महत्व. यंदा ५९ दिवसांचा श्रावण

0
श्रावणातील सण-उत्सव आणि प्रत्येक दिवसाचे वेगळे महत्व. यंदा ५९ दिवसांचा श्रावण

श्रावणातील प्रत्येक दिवसाला वेगळे महत्त्व आहे. सप्ताहातील सातही दिवस वेगवेगळी व्रते आचरली जातात. महादेव शिवशंकरांची आराधना, उपासना, नामस्मरण, जपजाप करण्यासाठी श्रावण हा सर्वश्रेष्ठ व सर्वोत्तम महिना मानला जातो. चला, तर मग जाणून घेऊया श्रावणातील दिवसांचे महत्त्व, व्रते, महत्त्व व मान्यता यांविषयी.

जुलै महिन्याच्या तिसऱ्या आठवड्यात श्रावण सुरु होत आहे. नाविन्याची चाहूल म्हणजे श्रावण. श्रावणात आपल्या संस्कृती, परंपरा, सण-उत्सव यांची अगदी रेलचेल असते. वातावरणात थंडावा आलेला असतो. जिथे पाहावे, तिथे धरणी माता नवचैतन्याने न्हाऊन निघत असते. नदी, नाले, तलाव दुथडी भरून वाहत असतात. पाण्याची अल्लड धाव मनमोहून टाकणारी असते. प्राणी, पक्षी अवनीच्या या नवरुपामुळे आनंदी झालेले असतात. पावसाच्या शिडकाव्यामुळे हिरवाईची चादर पसरलेली असते. यांसारखी अनेक वैशिष्ट्ये श्रावणाची सांगता येतील. याशिवाय महादेव शिवशंकरालाही हा महिना अत्यंत प्रिय असल्याचे सांगितले जाते. श्रावणात तप करणे अत्यंत उपयुक्त मानले गेले आहे. कारण हा सृष्टीच्या सृजनोत्सवाचा काळ मानला गेला आहे. यावेळी अधिक महिना असल्याने एकूण ५९ दिवस श्रावण महिन्याचा लाभ भाविकांना मिळणार असून ते मनोभावे शिवभक्ती करु शकतात. हा शुभ संयोग तब्बल १९ वर्षांनंतर घडल्याचे सांगितले जात आहे.

 

श्रावणी सोमवार

श्रावण हा महादेवांचे पूजन, नामस्मरण, उपासना करण्यासाठी सर्वोत्तम मानला गेल्यामुळे श्रावणातील प्रत्येक सोमवारला विशेष महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रासह गुजरात आणि भारताच्या अन्य भागांमध्ये मंगळवार, १८ जुलै २०२३ पासून सुरू होत असून, अधिक मासातील श्रावण सोमवार वगळता २१ ऑगस्ट, २८ ऑगस्ट, ४ सप्टेंबर आणि ११ सप्टेंबर रोजी श्रावणी सोमवार आहे.

 

मंगळागौर

श्रावण महिन्यातील प्रत्येक मंगळवारी मंगळागौरीचे व्रत आचरले जाते. नवविवाहित महिलांनी लग्नानंतर पहिली पाच वर्षे हे व्रत करावयाचे असते. यासाठी अशाच नवविवाहित महिलांना बोलावून सकाळी एकत्रित पूजा केली जाते व त्यानंतर रात्री जागरण केले जाते. जागरणाच्या वेळी, विविध खेळ खेळण्याचा प्रघात आहे.

 

 

बुध बृहस्पती

श्रावणातील प्रत्येक बुधवारी बुधाची आणि गुरुवारी बृहस्पतीची म्हणजे गुरुची पूजा केली जाते. या व्रतासाठी बुध आणि गुरुचे चित्र घेऊन किंवा बालस्ती रेखाटून त्याची पूजा केली जाते. हे व्रत सात वर्षे केले जाते. धनसंपदा, बुद्धिचातुर्य, विद्याधन हे सर्वांनाच हवे असते. ते देण्याबद्दल ज्यांचा लौकिक आहे, अशा बुध आणि बृहस्पती यांची ही पूजा अनेक घरात पूर्वापार परंपरेने केली जाते.

 

जरा जिवंतिका पूजन

जरा जिवंतिका पूजन

श्रावणातील प्रत्येक शुक्रवारी जिवतीची पूजा केली जाते. घरामध्ये असणारी ही लहान मुले म्हणजे सर्व माणसांना जोडणारा रेशमी; मात्र बळकट धागा असतात. आपल्या संस्कृतीत या लहान मुलांचे रक्षण करणारी, त्यांना उदंड आयुष्य चिंतणारी आणि त्यांच्या उज्ज्वल भविष्याची इच्छा व्यक्त करणारी व्रतेही आहेत. जीवंतिका व्रत हे असेच भावना जपणारे आणि नाजूक नात्याचे पावित्र्य सांगणारे व्रत. ही पूजा संतती रक्षणार्थ मानली जाते. जिवतीचा कागद श्रावण महिन्याच्या सुरुवातीस लावला जातो आणि वाराप्रमाणे त्याची पूजा केली जाते.

अश्वत्थ-मारुती, नृसिंह पूजन

अश्वत्थ-मारुती, नृसिंह पूजन

श्रावणातील प्रत्येक शनिवारी अश्वत्थाची पूजा करण्याची प्रथा आहे. दुधामध्ये बेलाचे पान घालून ते दूध पिंपळाच्या मुळात घालावे. त्यामुळे त्या दुधाचा सुगंध पिंपळाला मिळतो. पिंपळाची पूजा करणे म्हणजे विष्णूपूजा करणे, असे मानले जाते. पिंपळाच्या खाली मारुती असल्यास त्याचीही पूजा करण्याची प्रथा आहे. मारुतीचा वार शनिवार. त्यामुळे श्रावणात मारुतीरायाला न विसरता तेल, शेंदूर, रुईच्या पानांची माळ मोठ्या प्रेमाने घातली जाते. त्याचप्रमाणे श्रावणातील सर्व शनिवारी एका खांबावर अथवा भिंतीवर नृसिंहाचे चित्र काढून त्याचे पूजन केले जाते. प्रल्हादासाठी देवाने नृसिंह अवतार घेतला. त्यावेळी तो खांबातून प्रगटला. त्याचे प्रतीक म्हणून खांब अथवा भिंतीवर चित्र रेखाटून ही पूजा करतात.

आदित्य राणूबाई व्रत

आदित्य राणूबाई व्रत

श्रावण महिन्याला सर्व व्रतांचा वा सणांचा राजा म्हटले जाते. श्रावणाच्या केवळ पहिल्या रविवारी आदित्य राणूबाई व्रत करण्याची प्रथा आहे. हे स्त्रियांनी करावयाचे व्रत आहे. आजही खानदेशात हे व्रत विशेष प्रचलित आहे. खानदेशातील बऱ्याच घरांमध्ये कुठल्याही मंगलकार्याच्या आधी राणूबाई आणि सूर्याचे लग्न लावण्याची रीत आहे. कुठल्या ना कुठल्या रूपात सूर्यपूजा करण्याची प्रथा आपल्या संस्कृतीत आहे. त्यापैकीच ही एक प्रथा म्हणावी लागेल. तर श्रावणातील प्रत्येक रविवारी आदित्याची पूजा करून त्याला खिरीचा                                                                         नैवेद्य दाखवावा.

नागपंचमी

नागपंचमी हा श्रावण महिन्यातील सण आहे. या दिवशी घरोघरी नाग देवतेची पूजा करण्याची परंपरा आहे. कालिया नागाचा पराभव करून यमुना नदीच्या पात्रातून भगवान श्रीकृष्ण सुरक्षित वर आले, तो दिवस श्रावण शुद्ध पंचमीचा होता. त्या दिवसापासून नागपूजा प्रचारात आली, असे मानले जाते. या वर्षी सोमवार, २१ ऑगस्ट २०२३ रोजी नागपंचमी साजरी केली जाणार आहे. या दिवशी शेतकरी आपल्या शेतात नांगरत नाहीत. अनंत म्हणजेच शेष, वासुकी, पद्मनाभ, कम्बल, शंखपाल, धृतराष्ट्र, तक्षक आणि कालिया या आठ नागांची या                                                                              दिवशी पूजा केली जाते.

नारळी पौर्णिमा, रक्षाबंधन

श्रावण पौर्णिमा ही नारळी पौर्णिमा म्हणून साजरी केली जाते. समुद्र हे वरुणाचे स्थान समजले जाते. या दिवशी पावसाळ्यामुळे उधाण आलेल्या समुद्राला शांत करण्यासाठी विधिवत त्याची म्हणजे जलदेवता वरुणाची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण केला जातो. प्रामुख्याने समुद्राशी संबंधित व्यवसाय करणारे कोळीबांधव आणि जलपर्यटन हा व्यवसाय करणारी मंडळी हा सण ‘उत्सव’ म्हणून साजरा करतात. बुधवार, ३० ऑगस्ट २०२३ रोजी नारळी पौर्णिमा साजरी केली जाणार आहे. महाराष्ट्रात नारळीपौर्णिमेला अतिशय महत्त्व आहे. ज्यांचा समुद्राशी निगडित असा कुठलाही व्यवसाय नाही अशी मंडळीदेखील कृतज्ञता भाव व्यक्त करण्यासाठी समुद्राला नारळ अर्पण करतात. याच दिवशी रक्षाबंधन असते.

कृष्ण जन्माष्टमी

कृष्ण जन्माष्टमी

श्रावण महिन्यात वद्य अष्टमी या तिथीला मध्यरात्री रोहिणी नक्षत्रावर मथुरेत कंसाच्या बंदिशाळेत श्रीकृष्णाचा जन्म झाला, म्हणून हा दिवस कृष्ण जन्माष्टमी म्हणून साजरा केला जातो. बुधवार, ६ सप्टेंबर २०२३ रोजी श्रीकृष्ण जयंती साजरी केली जाणार आहे. हा उत्सव भारतात सर्वत्र होतो. गोकुळ, मथुरा, वृंदावन, द्वारका,जगन्नाथ पुरी या ठिकाणी कृष्ण जन्माष्टमी मोठ्या प्रमाणावर साजरी केली जाते. याला गोकुळाष्टमी असेही म्हटले जाते. या दिवशी दहीहंडी फोडून काला करण्याची परंपरा आहे.

पोळा

पोळा किंवा बैलपोळा हा श्रावण अमावस्येला प्रदेशानुसार साजरा करण्यात येणारा बैलांचा सण आहे. गुरुवार, १४ सप्टेंबर २०२३ रोजी पोळा साजरा करण्यात येणार आहे. बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारा हा एक मराठी सण आहे. श्रावण अमावास्येला पिठोरी अमावास्या असेही म्हटले जाते. आपल्या मुलांच्या दीर्घ आयुष्यासाठी पिठोरी अमावस्येचे व्रत माता करतात. सायंकाळी आठ कलशांवर आठ मातृका (देवीची रूपे) ठेऊन त्यांची आणि चौसष्ठ योगिनींची पूजा करतात आणि आपले सौभाग्य आणि विशेषतः मुलांसाठी आयुरारोग्य, सुखसंपत्ती वगैरे मागून त्यांच्यासाठी प्रार्थना करतात

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here